Đăng tải trên tạp chí Nature Medicine, nghiên cứu của TS. Wai-Ying Wendy Yau và cộng sự tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts (Boston, Hoa Kỳ) chỉ ra rằng lợi ích rõ rệt nhất của việc tăng cường hoạt động thể lực “were observed in the most sedentary individuals” (tạm dịch: “được ghi nhận rõ nhất ở nhóm người có lối sống ít vận động nhất”), đồng thời hiệu quả tác động lên cả quá trình tích tụ protein tau lẫn nhận thức đạt mức tối ưu ở cường độ vận động trung bình (khoảng 5.001–7.500 bước/ngày).
Các tác giả nhấn mạnh thêm, phát hiện này “support targeting physical inactivity as an intervention to modify the trajectory of preclinical AD” (tạm dịch: “ủng hộ việc can thiệp vào lối sống thụ động như một biện pháp giúp thay đổi tiến trình tự nhiên của bệnh Alzheimer giai đoạn tiền lâm sàng”).
Mối liên quan giữa hoạt động thể lực và tiến trình Alzheimer
Nghiên cứu phân tích dữ liệu từ 296 cá thể thuộc dự án Nghiên cứu Lão hóa Não bộ Harvard (Harvard Aging Brain Study). Tại thời điểm ban đầu, toàn bộ đối tượng đều có chức năng nhận thức bình thường (độ tuổi trung bình 72; 59% là nữ giới), được lượng giá mức độ vận động bằng máy đếm bước chân và đo lường gánh nặng amyloid-β nền bằng phương pháp chụp cắt lớp phát xạ positron (PET), đồng thời trải qua tối thiểu hai lần đánh giá nhận thức trong suốt 14 năm theo dõi.
Phân loại mức độ vận động gồm: 53 cá thể thuộc nhóm tĩnh tại (≤3.000 bước/ngày), 90 cá thể vận động mức thấp (3.001–5.000 bước/ngày), 85 cá thể vận động mức trung bình (5.001–7.500 bước/ngày) và 68 cá thể duy trì lối sống tích cực (≥7.501 bước/ngày). Gánh nặng amyloid-β trung bình của đoàn hệ là 1,38 dựa trên tỷ số thể tích phân bố (DVR) tại vùng vỏ não trán, thái dương ngoài và hồi đai sau; trong đó 30% đối tượng dương tính với amyloid-β (DVR ≥1,2), phản ánh giai đoạn Alzheimer tiền lâm sàng.
Tốc độ suy giảm nhận thức và chức năng sống được lượng giá định kỳ hằng năm lần lượt qua thang điểm phức hợp PACC5 (Preclinical Alzheimer’s Cognitive Composite-5) và thang điểm CDR-SOB (Clinical Dementia Rating Sum of Boxes).
Kết quả ghi nhận ở những người có tải lượng amyloid-β tăng cao lúc ban đầu, mức độ hoạt động thể lực cao hơn tương quan có ý nghĩa thống kê với tốc độ suy giảm nhận thức và suy giảm chức năng diễn ra chậm hơn.
Tuy vậy, nhóm nghiên cứu lưu ý rằng: “these associations with cognition and function were not related to differences in cross-sectional or longitudinal amyloid-β pathology” (tạm dịch: “mối liên quan này với chức năng nhận thức và hoạt động hàng ngày không phụ thuộc vào những khác biệt về bệnh lý amyloid-β tại thời điểm cắt ngang hay theo thời gian”).
Tích tụ tau đóng vai trò trung gian giữa vận động và suy giảm nhận thức
Khi theo dõi dọc gánh nặng amyloid-β và tau tại vùng vỏ não thái dương dưới (ITC) trên hai phân nhóm gồm 241 và 172 đối tượng (thời gian theo dõi trung vị tương ứng là 5,3 và 5,0 năm), nhóm nghiên cứu nhận thấy mức độ hoạt động thể lực nền càng cao thì tốc độ tích tụ tau tại vùng ITC liên quan đến amyloid càng chậm rõ rệt.
Đáng chú ý, phân tích vai trò trung gian cho thấy mối liên hệ giữa mức vận động cao hơn và tốc độ suy giảm PACC5 chậm hơn được “fully mediated” (tạm dịch: “trung gian hoàn toàn”) bởi sự chậm tích tụ tau tại ITC, giải thích tới 84% cơ chế tác động. Ngược lại, việc giảm tích tụ tau tại ITC chỉ đóng vai trò trung gian một phần (giải thích 40%) đối với mối liên hệ giữa hoạt động thể lực và tốc độ tiến triển thang điểm CDR-SOB, gợi ý sự hiện diện của các yếu tố sinh học quan trọng khác.
Ở những cá thể có tải lượng amyloid-β thấp, “there were no significant total or mediated effects of physical activity on PACC5 decline or CDR-SOB progression” (tạm dịch: “hoạt động thể lực không mang lại hiệu ứng tổng thể hay hiệu ứng trung gian đáng kể nào đối với tốc độ suy giảm điểm PACC5 hoặc tiến triển điểm CDR-SOB”).
Vận động ở mức độ trung bình đã đủ mang lại hiệu quả bảo vệ
Phân tích mối quan hệ liều–đáp ứng cho thấy: “even a modest increase in physical activity may be associated with attenuated tau accumulation and cognitive decline in sedentary individuals on a preclinical AD trajectory” (tạm dịch: “ngay cả sự gia tăng khiêm tốn mức độ vận động thể lực cũng có thể giúp làm chậm quá trình tích tụ tau và suy giảm nhận thức ở những người có lối sống tĩnh tại đang trong tiến trình Alzheimer tiền lâm sàng”).
Đặc biệt, lợi ích bảo vệ từ hoạt động thể lực “appeared to reach a plateau by moderate levels of physical activity (5,001-7,500 steps per day)” (tạm dịch: “dường như đạt ngưỡng tối ưu ở mức độ hoạt động thể lực trung bình (5.001–7.500 bước/ngày)”), mà theo nhóm tác giả nhận định “may be a less daunting goal for sedentary older adults than the popular goal of 10,000 steps per day” (tạm dịch: “có thể là một mục tiêu khả thi và bớt áp lực hơn đối với người cao tuổi ít vận động so với cột mốc phổ biến là 10.000 bước/ngày”).
Cụ thể, trong phân nhóm có amyloid-β tăng cao, những cá thể ít vận động suy giảm ước tính 2,5 điểm z-score trên thang PACC5 sau 9 năm theo dõi (so với mức nền từ –0,5 đến –0,6 điểm). Trong khi đó, mức suy giảm ở các nhóm vận động thấp, trung bình và tích cực lần lượt chỉ là 1,5; 1,1 và 1,2 điểm. Mức vận động trung bình giúp kìm hãm 54% tốc độ suy giảm nhận thức so với nhóm tĩnh tại, đồng thời kéo dài thời gian ước tính tiến triển đến ngưỡng suy giảm nhận thức rõ (điểm z-score PACC5 chạm mức –1,5 điểm) từ 6,5 năm lên 13,6 năm.
Xu hướng tương tự cũng được ghi nhận trên thang điểm CDR-SOB: vận động ở mức trung bình giúp kìm hãm 45% tốc độ suy giảm chức năng so với lối sống thụ động, qua đó kéo dài thời gian tiến triển đến mức suy giảm chức năng có ý nghĩa lâm sàng (tăng 1,5 điểm CDR-SOB) từ 7,1 năm lên 11,9 năm.
Từ các phát hiện này, TS. Yau và các cộng sự khuyến nghị nên “targeting physical inactivity, either alone or in combination with anti-amyloid-β therapy, as an intervention in future prevention trials to slow the progression of tau pathology” (tạm dịch: “nhắm vào tình trạng lười vận động, dù đơn độc hay phối hợp với các liệu pháp kháng amyloid-β, như một can thiệp trong các thử nghiệm dự phòng tương lai nhằm làm chậm tiến trình bệnh lý tau”).
Nhóm nghiên cứu kết luận thêm rằng: “preferentially enrolling sedentary individuals with elevated amyloid in future prevention trials may maximize the likelihood of demonstrating a protective effect of physical activity on tau accumulation and early cognitive decline” (tạm dịch: “việc ưu tiên thu nhận những đối tượng ít vận động có nồng độ amyloid tăng cao vào các thử nghiệm dự phòng trong tương lai có thể tối ưu hóa khả năng chứng minh hiệu quả bảo vệ của hoạt động thể lực đối với sự tích tụ tau và suy giảm nhận thức sớm”).