Tổng quan về mệt mỏi trong chăm sóc giảm nhẹ

TÓM TẮT

Tầm quan trọng

• Mệt mỏi (suy nhược, yếu sức) là một triệu chứng thường gặp trong chăm sóc giảm nhẹ, gây ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Cần phân biệt mệt mỏi với các biểu hiện lâm sàng phổ biến khác trong chăm sóc giảm nhẹ, bao gồm trầm cảm, sảng, buồn ngủ, mất tinh thần, chậm chạp tâm thần vận động và yếu cơ. (Xem ‘Định nghĩa’ ở dưới và ‘Tỷ lệ mắc’ ở dưới.)

Nguyên nhân

• Ở bệnh nhân chăm sóc giảm nhẹ, mệt mỏi cấp tính có thể do các tình trạng y khoa có khả năng hồi phục (ví dụ: mất bù tim, nhiễm trùng), trong khi mệt mỏi mạn tính thường có nhiều nguyên nhân kết hợp (bảng 7) (xem ‘Căn nguyên’ ở dưới). Thiếu máu là một yếu tố đóng góp đặc biệt quan trọng ở bệnh nhân đang điều trị ung thư, nhưng ít gặp hơn trong tình trạng mệt mỏi ở bệnh nhân giai đoạn cuối. (Xem ‘Nhiều nguyên nhân có thể cùng tồn tại’ và ‘Thiếu máu’ ở dưới.)

Đo lường

• Cường độ mệt mỏi có thể được đánh giá bằng thang nhìn (VAS) từ “0 đến 10” hoặc các công cụ như Bảng câu hỏi mệt mỏi rút gọn (Brief Fatigue Inventory), giúp đánh giá không chỉ cường độ mà còn cả mức độ ảnh hưởng đến chức năng (bảng 3). (Xem ‘Đánh giá lâm sàng’ ở dưới.)

Đánh giá

• Cần khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng toàn diện để xác định các căn nguyên có khả năng hồi phục (bảng 7). Việc rà soát toàn bộ các loại thuốc đang sử dụng, bao gồm cả thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn, là đặc biệt quan trọng để xác định các tác dụng phụ và tương tác thuốc tiềm tàng có thể góp phần gây mệt mỏi. Đôi khi chỉ cần thay đổi liều lượng hoặc khoảng cách giữa các liều cũng có thể cải thiện đáng kể tình trạng mệt mỏi. (Xem ‘Đa thuốc’ và ‘Đánh giá lâm sàng’ ở dưới.)

Kiểm soát thiếu máu Xác định và điều trị căn nguyên

• Để kiểm soát tối ưu tình trạng thiếu máu có triệu chứng, cần chẩn đoán chính xác nhằm xác định các nguyên nhân có thể khắc phục được (ví dụ: mất máu đang diễn tiến, tán huyết, hoặc thiếu sắt, folate hoặc vitamin B12). (Xem “Điều trị thiếu sắt và thiếu máu do thiếu sắt ở người lớn”, “Tiếp cận chẩn đoán thiếu máu ở người lớn” và “Nguyên nhân thiếu máu ở bệnh nhân ung thư”.)

Truyền máu

• Nếu không xác định được nguyên nhân thiếu máu có thể điều trị, truyền hồng cầu (RBC) có thể là một lựa chọn sau khi đã cân nhắc giữa lợi ích dự kiến, rủi ro, nguyện vọng của bệnh nhân, nguồn dự trữ của ngân hàng máu và các phương pháp thay thế truyền máu. Truyền hồng cầu có thể cải thiện tình trạng mệt mỏi do thiếu máu ở một số bệnh nhân, nhưng hiệu quả thường ngắn hạn. (Xem ‘Điều trị thiếu máu’ ở dưới.)

Các tác nhân kích thích tạo hồng cầu

• Các tác nhân kích thích tạo hồng cầu có thể giúp giảm mệt mỏi ở bệnh nhân thiếu máu mạn tính do hóa trị ung thư hoặc bệnh thận mạn. Tuy nhiên, việc sử dụng trên các nhóm đối tượng khác có thể không mang lại lợi ích và tiềm ẩn nguy cơ gây hại. Vấn đề này được trình bày chi tiết ở phần khác. (Xem “Vai trò của ESAs ở người lớn mắc các bệnh ung thư không thuộc hệ huyết học”, phần ‘Chỉ định và chống chỉ định’.)

Kiểm soát triệu chứng

Nếu không xác định được nguyên nhân cụ thể gây mệt mỏi, chúng tôi đề xuất phương pháp kiểm soát triệu chứng như sau:

Cung cấp thông tin về các chiến lược đối phó nhằm bảo tồn năng lượng (bảng 8 và bảng 9) cùng các thông tin về vệ sinh giấc ngủ tốt (bảng 6).

Megestrol acetate có lợi ích khiêm tốn trong việc cải thiện cảm giác thèm ăn và cân nặng, nhưng thuốc có nhiều tác dụng phụ đáng kể và có thể làm tăng tỷ lệ tử vong. Việc sử dụng thuốc này thường chỉ giới hạn ở một số nhóm bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển có tình trạng suy mòn do ung thư kéo dài. Vấn đề này được thảo luận riêng. (Xem “Kiểm soát tình trạng chán ăn/suy mòn do ung thư”, phần ‘Các chất tương tự progesterone’.)

Đối với bệnh nhân có tình trạng an thần do dùng opioid hoặc những bệnh nhân mệt mỏi nặng không đáp ứng hoặc không thể tham gia các can thiệp vận động hay liệu pháp nhận thức – hành vi, chúng tôi đề xuất thử nghiệm điều trị bằng thuốc với methylphenidate, modafinil, armodafinil hoặc bupropion (Khuyến cáo 2C). Tuy nhiên, vai trò của các chất kích thích tâm thần vẫn chưa được xác định rõ ràng, đặc biệt là ở bệnh nhân mắc các bệnh lý nghiêm trọng và/hoặc đe dọa tính mạng không phải ung thư. Do đó, một số bệnh nhân có thể lựa chọn không dùng thuốc và tập trung vào các phương pháp không dùng thuốc. (Xem ‘Chất kích thích tâm thần’ ở dưới và “Mệt mỏi liên quan đến ung thư: Điều trị”, phần ‘Tránh sử dụng chất kích thích tâm thần và các tác nhân gây tỉnh táo khác’.)

Y học bổ sung và các phương pháp không dùng thuốc có sẵn và có thể bao gồm nhân sâm, tập thể dục, yoga và liệu pháp nhận thức – hành vi, bao gồm cả giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm 85,86. (Xem ‘Y học bổ sung’ ở dưới.)