TÓM TẮT
Dịch tễ học và cơ chế chấn thương – Chấn thương gan và lách là những tổn thương trong ổ bụng phổ biến nhất và có nguy cơ gây tử vong cao ở trẻ em bị chấn thương bụng kín. Tổn thương tụy ít gặp hơn. Cơ chế chấn thương bao gồm va đập trực tiếp vào vùng bụng trên hoặc các tác động năng lượng cao như tai nạn giao thông tốc độ cao hoặc ngã từ trên cao. Cần nghi ngờ ngược đãi trẻ em trong trường hợp bệnh sử không rõ ràng hoặc không đủ để giải thích mức độ tổn thương. (Xem ‘Dịch tễ học’ và ‘Bệnh sử’ ở dưới.)
Ổn định huyết động – Việc đánh giá ban đầu bệnh nhân chấn thương nhi khoa cần tuân thủ phác đồ Hỗ trợ sống cấp cứu nâng cao (ATLS) tiêu chuẩn, trong đó ưu tiên xử lý trước các tổn thương đe dọa tính mạng gây ảnh hưởng đến đường thở, hô hấp và tuần hoàn (bảng 1). Khi có thể, trẻ nên được chăm sóc bởi phẫu thuật viên chấn thương nhi khoa tại một trung tâm chấn thương nhi khoa (PTC). (Xem ‘Ổn định huyết động’ và “Quản lý chấn thương: Tiếp cận trẻ không ổn định”, phần ‘Khám lâm sàng và xử trí’.)
Những trẻ không ổn định về huyết động do chấn thương bụng kín, vẫn không đáp ứng sau khi hồi sức dịch và truyền máu, cần được phẫu thuật mở bụng thăm dò cấp cứu hoặc can thiệp nút mạch trong một số trường hợp được chọn lọc. Trẻ không ổn định về huyết động, chấn thương bụng kín và có dịch trong ổ bụng trên siêu âm FAST mở rộng (e-FAST) có thể cần can thiệp phẫu thuật ngay thay vì chụp cắt lớp vi tính (CT) bụng và chậu. (Xem ‘Xử trí triệt để’ và “Quản lý chấn thương: Tiếp cận trẻ không ổn định”, phần ‘e-FAST (siêu âm FAST mở rộng)’.)
Đánh giá – Các dấu hiệu lâm sàng bao gồm đau và ấn đau tại vùng bụng trên, đau vai hoặc các dấu hiệu sốc do mất máu. Tình trạng rối loạn ý thức hoặc đa chấn thương có thể che lấp các tổn thương nghiêm trọng ở gan, lách hoặc tụy. (Xem ‘Bệnh sử’ và ‘Khám lâm sàng’ ở dưới.)
Xét nghiệm cận lâm sàng – Định lượng hematocrit ban đầu và định nhóm máu, phản ứng chéo là những xét nghiệm thiết yếu nhất, đặc biệt ở trẻ có dấu hiệu sốc giảm thể tích. Các xét nghiệm sau đây cũng được chỉ định cho trẻ chấn thương bụng kín nghi ngờ tổn thương trong ổ bụng (xem ‘Xét nghiệm cận lâm sàng’ và “Chấn thương bụng kín ở trẻ em: Đánh giá ban đầu và ổn định huyết động”, phần ‘Đánh giá xét nghiệm’):
- Đo đường huyết nhanh
- Tổng phân tích tế bào máu (CBC)
- Khí máu động mạch hoặc tĩnh mạch
- Men gan (ALT và AST)
- Điện giải đồ, creatinine và nitơ urê máu (BUN)
- Amylase và lipase
- Thời gian prothrombin (PT), thời gian thromboplastin một phần (PTT)
- Tổng phân tích nước tiểu
Chẩn đoán hình ảnh – Ở những trẻ ổn định về huyết động có dấu hiệu tổn thương nghiêm trọng trong ổ bụng, chụp CT bụng và chậu có thuốc cản quang tĩnh mạch được chỉ định để chẩn đoán tổn thương gan (hình 1), lách (hình 2 và hình 3) và tụy (hình 5 và hình 6). (Xem ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)
CT có độ nhạy thấp hơn trong việc phát hiện các tổn thương tụy nghiêm trọng, những trường hợp này có thể cần chụp mật tụy ngược dòng qua nội soi (ERCP) hoặc chụp cộng hưởng từ mật tụy (MRCP). (Xem ‘Tụy’ ở dưới.)
Điều trị bảo tồn – Việc xử trí chấn thương gan, lách hoặc tụy kín phụ thuộc vào diễn tiến lâm sàng, không dựa vào phân độ tổn thương trên CT. Hầu hết trẻ chấn thương đơn độc ở gan, lách hoặc tụy có thể được điều trị bảo tồn. Hiệp hội Chấn thương Nhi khoa (Pediatric Trauma Society) đã cung cấp hướng dẫn trực quan về xử trí chấn thương gan, lách kín và phác đồ lâm sàng cho xử trí tổn thương tụy. (Xem ‘Nguyên tắc điều trị bảo tồn’ và ‘Xử trí theo từng cơ quan’ ở dưới.)
Phẫu thuật – Chỉ định phẫu thuật chính là khi bệnh nhân mất máu ồ ạt hoặc chảy máu kéo dài ở gan hoặc lách mà không đáp ứng với hồi sức dịch và truyền máu, hoặc có bằng chứng tổn thương ống tụy nghiêm trọng. (Xem ‘Nguyên tắc điều trị bảo tồn’ ở dưới.)
Chụp mạch và nút mạch – Một số bệnh nhân chọn lọc có thể được điều trị bằng chụp mạch và nút mạch, đặc biệt là những trường hợp chảy máu tiếp diễn. (Xem ‘Gan’, ‘Lách’, ‘Tụy’ và ‘Chụp mạch và nút mạch’ ở dưới.)
