Ác mộng và rối loạn ác mộng ở người lớn

TÓM TẮT

• Ác mộng là những giấc mơ có nội dung tiêu cực. Ác mộng thỉnh thoảng xảy ra là tình trạng phổ biến, đặc biệt ở trẻ em. Tần suất ác mộng giảm dần theo độ tuổi và ở người trưởng thành, tỷ lệ gặp ở nữ giới cao hơn nam giới. (Xem ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)
• Rối loạn ác mộng là tình trạng ác mộng tái diễn với tần suất và mức độ gây đau khổ đủ lớn để ảnh hưởng đến chức năng ban ngày hoặc ban đêm (bảng 2). (Xem ‘Đặc điểm lâm sàng’ ở dưới.)

• Ở người trưởng thành, các tình trạng thường liên quan đến ác mộng tái diễn nhất là rối loạn stress cấp tính, rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), trầm cảm và lo âu. Một số loại thuốc và chất kích thích có thể gây ra hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng ác mộng trong quá trình điều trị hoặc khi ngưng thuốc (bảng 1). (Xem ‘Nguyên nhân’ ở dưới.)

• Chẩn đoán phân biệt ác mộng bao gồm các rối loạn hành vi trong giấc ngủ (parasomnias) khác, chẳng hạn như hoảng sợ khi ngủ (sleep terrors) và rối loạn hành vi giấc ngủ REM (RBD), cũng như các rối loạn tâm thần như cơn hoảng sợ về đêm (bảng 3). (Xem ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

• Rối loạn ác mộng là một chẩn đoán lâm sàng (bảng 2). Việc đánh giá lâm sàng toàn diện nhằm mục đích phân biệt ác mộng với các tình trạng mô phỏng, xác định nguyên nhân (như tiền sử sang chấn) và đánh giá mức độ ảnh hưởng đến các chức năng thể chất, xã hội và cảm xúc. (Xem ‘Đánh giá chẩn đoán’ ở dưới.)

Đa ký giấc ngủ (PSG) không được chỉ định để xác nhận chẩn đoán, nhưng có thể hữu ích khi có nghi ngờ lâm sàng về một rối loạn giấc ngủ nguyên phát như RBD hoặc hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. (Xem ‘Đánh giá chẩn đoán’ ở dưới.)

• Thay đổi lối sống nhằm thúc đẩy giấc ngủ tốt có thể giúp giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của ác mộng, đồng thời cải thiện chất lượng giấc ngủ tổng thể. Nếu có thể, nên giảm liều hoặc ngưng các loại thuốc có khả năng gây ác mộng (bảng 1). (Xem ‘Thay đổi lối sống và vệ sinh giấc ngủ tốt’ và ‘Ngưng các thuốc gây bệnh’ ở dưới.)
• Khuyến cáo đánh giá tâm thần và điều trị các bệnh lý tâm thần tiềm ẩn ở những bệnh nhân gặp tình trạng ác mộng kéo dài. Ác mộng thường cải thiện khi các rối loạn tâm thần nguyên phát (ví dụ: lo âu, trầm cảm, PTSD) được điều trị thành công. (Xem ‘Điều trị các rối loạn tâm thần đồng mắc’ ở dưới.)

• Các phương pháp điều trị bao gồm liệu pháp tâm lý và dùng thuốc. Việc lựa chọn có thể được cá thể hóa dựa trên sở thích của bệnh nhân và khả năng tiếp cận chuyên gia trị liệu. Theo kinh nghiệm của chúng tôi, phần lớn các trường hợp ác mộng mạn tính kéo dài ở người trưởng thành có liên quan ở mức độ nào đó đến các bệnh lý tâm thần tiềm ẩn hoặc sang chấn trong quá khứ; vì vậy, chúng tôi khuyến khích bệnh nhân tham gia liệu pháp tâm lý trước hoặc đồng thời với việc dùng thuốc. (Xem ‘Tiếp cận chung’ ở dưới.)
• Khi lựa chọn liệu pháp tâm lý, chúng tôi đề xuất liệu pháp tái hiện hình ảnh (IRT), một dạng của liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) (Khuyến cáo 2C). IRT có thể áp dụng hiệu quả nhất cho những bệnh nhân có ác mộng hoặc kịch bản giấc mơ tái diễn (bảng 9); nếu không có IRT, các dữ liệu hạn chế hơn ủng hộ các dạng CBT khác được điều chỉnh riêng cho tình trạng ác mộng. (Xem ‘Liệu pháp tâm lý tập trung vào ác mộng’ ở dưới.)
• Khi lựa chọn dùng thuốc, chúng tôi đề xuất điều trị bằng prazosin (Khuyến cáo 2C). Prazosin chủ yếu được nghiên cứu trên bệnh nhân ác mộng liên quan đến PTSD, và các thử nghiệm trên nhóm đối tượng này cho kết quả trái chiều. Nếu có các bệnh lý tâm thần đồng mắc như lo âu, loạn thần hoặc trầm cảm, cần ưu tiên can thiệp các rối loạn này trước khi xem xét sử dụng prazosin. (Xem ‘Prazosin’ ở dưới.)