TÓM TẮT
Nguyên tắc chung – Các triệu chứng và dấu hiệu của suy tuyến thượng thận phụ thuộc vào tốc độ và mức độ mất chức năng tuyến thượng thận, khả năng duy trì sản xuất mineralocorticoid và mức độ stress của cơ thể. Mặc dù nhiều triệu chứng ở bệnh nhân suy thượng thận nguyên phát và trung ương (tức là thứ phát/tam cấp) có sự tương đồng, nhưng vẫn tồn tại một số khác biệt quan trọng.
Suy tuyến thượng thận cấp – Cơn suy thượng thận cấp là một đợt suy tuyến thượng thận cấp tính (nguyên phát hoặc trung ương) và là một tình trạng cấp cứu đe dọa tính mạng. Biểu hiện chủ đạo là sốc, tuy nhiên bệnh nhân thường có các triệu chứng không điển hình như chán ăn, đau bụng, yếu cơ, lờ đờ hoặc lú lẫn (bảng 1). Tình trạng này xảy ra khi có sự thay đổi đột ngột về nhu cầu glucocorticoid hoặc khi cơ thể tiếp xúc với các tác nhân gây stress nặng (ví dụ: nhiễm trùng nghiêm trọng, xuất huyết tuyến thượng thận hai bên). (Xem ‘Các đặc điểm chính’ ở dưới.)
Hội chứng suy thượng thận cấp ở người trưởng thành có thể xảy ra trong các tình huống sau (xem ‘Cơn suy thượng thận cấp’ ở dưới):
- Ở bệnh nhân chưa được chẩn đoán suy thượng thận nguyên phát khi gặp tình trạng nhiễm trùng nặng hoặc các stress cấp tính nghiêm trọng khác.
- Ở bệnh nhân đã biết suy thượng thận nguyên phát nhưng không tăng liều glucocorticoid trong đợt nhiễm trùng cấp (có thể xảy ra trong các bệnh nhiễm virus cấp tính như cúm) hoặc khi mắc bệnh lý nặng khác, hoặc nôn mửa kéo dài do viêm dạ dày ruột do virus hoặc các rối loạn tiêu hóa khác. (Xem ‘Suy tuyến thượng thận nguyên phát’ ở dưới.)
- Sau nhồi máu hoặc xuất huyết tuyến thượng thận hai bên. (Xem ‘Tổn thương, xuất huyết và nhồi máu tuyến thượng thận hai bên’ ở dưới.)
- Hiếm gặp ở bệnh nhân suy thượng thận trung ương, nhưng đôi khi xảy ra do thiếu hụt cortisol cấp tính trong đột quỵ tuyến yên hoặc ở bệnh nhân ngưng đột ngột liều corticosteroids ức chế. (Xem ‘Suy tuyến thượng thận trung ương’ ở dưới.)
Suy tuyến thượng thận mạn
Nguyên phát hoặc thứ phát – Các dấu hiệu và triệu chứng khởi phát của suy tuyến thượng thận thường không điển hình, dẫn đến việc chẩn đoán thường bị chậm trễ. Các đặc điểm chung của cả suy thượng thận nguyên phát và thứ phát bao gồm (bảng 2) (xem ‘Đặc điểm chung của suy thượng thận nguyên phát và trung ương’ ở dưới):
- Mệt mỏi
- Sụt cân
- Khó chịu đường tiêu hóa, đau bụng
- Đau cơ, đau khớp
- Suy giảm trí nhớ, trầm cảm, lo âu, loạn thần
Nguyên phát – Các đặc điểm lâm sàng phổ biến nhất của suy thượng thận nguyên phát mạn tính đã được liệt kê ở trên. Hầu hết bệnh nhân biểu hiện tình trạng mệt mỏi mạn tính, uể oải, kiệt sức (tăng lên khi gắng sức và cải thiện khi nghỉ ngơi), yếu cơ, chán ăn và sụt cân. Hạ đường huyết không phổ biến. Các đặc điểm đặc trưng của suy thượng thận nguyên phát bao gồm (xem ‘Đặc điểm của suy thượng thận nguyên phát’ ở dưới):
- Hạ huyết áp tư thế
- Thèm muối
- Tăng sắc tố da
Trung ương – Nhiều triệu chứng của suy tuyến thượng thận trung ương (tức là thứ phát hoặc tam cấp) tương tự như suy thượng thận nguyên phát, và được cho là do thiếu hụt glucocorticoid thay vì mineralocorticoid. Các triệu chứng này bao gồm yếu cơ, mệt mỏi, đau cơ và đau khớp. (Xem ‘Đặc điểm chung của suy thượng thận nguyên phát và trung ương’ ở dưới.)
Điểm khác biệt chính so với suy thượng thận nguyên phát là trong suy thượng thận trung ương:
- Không có tăng sắc tố da, vì nồng độ corticotropin (ACTH) không tăng.
- Không có tình trạng mất nước và hạ huyết áp ít rõ rệt hơn.
- Các triệu chứng tiêu hóa ít gặp hơn, cho thấy rối loạn điện giải có thể đóng vai trò trong cơ chế bệnh sinh.
Kết quả xét nghiệm
- Hạ natri máu là phát hiện xét nghiệm phổ biến nhất trong cả suy tuyến thượng thận nguyên phát và trung ương (bảng 2).
- Hạ đường huyết thường gặp hơn trong suy tuyến thượng thận trung ương.
- Tăng kali máu chỉ xảy ra trong suy tuyến thượng thận nguyên phát. (Xem ‘Kết quả xét nghiệm’ ở dưới.)
Gói truy cập
Gói truy cập một năm
- Truy cập toàn bộ thư viện mọi lúc, mọi nơi, và trên mọi thiết bị.
- Nội dung cập nhật liên tục.
- Thanh toán nhanh chóng và an toàn bằng mã VietQR.
