TÓM TẮT
Mất ngủ
- Tình trạng mất ngủ ảnh hưởng đến ít nhất 80% bệnh nhân mắc bệnh Parkinson (PD) trong suốt tiến triển của bệnh. Người bệnh có thể gặp tình trạng khó vào giấc ngủ (mất ngủ đầu giấc), khó duy trì giấc ngủ (mất ngủ giữa giấc), hoặc cả hai (xem bảng 1); trong đó, vấn đề duy trì giấc ngủ là phổ biến nhất. (Xem ‘Các đặc điểm lâm sàng’ ở dưới).
Yếu tố góp phần
- Các yếu tố góp phần phổ biến nhất ở bệnh nhân Parkinson bao gồm các triệu chứng vận động ban đêm (hiện tượng “hết tác dụng” của thuốc hay “wearing off”), các triệu chứng thần kinh tâm thần, chứng tiểu đêm, các rối loạn giấc ngủ khác, chứng đau và chuột rút chân ban đêm, cùng với các tác dụng phụ của thuốc. (Xem ‘Các yếu tố góp phần’ ở dưới).
Đánh giá
- Quá trình hỏi bệnh sử và khám lâm sàng nên làm rõ bản chất cũng như mức độ nghiêm trọng của vấn đề về giấc ngủ, đồng thời xác định các yếu tố góp phần và bệnh lý đi kèm có thể liên quan đến sự thành công của điều trị (xem bảng 3). Nên tiến hành đo đa ký giấc ngủ (polysomnography) để đánh giá các rối loạn giấc ngủ đi kèm. (Xem ‘Đánh giá’ ở dưới).
Quản lý và điều trị
- Điều trị bắt đầu bằng việc đánh giá và giải quyết các yếu tố góp phần, bao gồm các yếu tố liên quan đến bệnh (ví dụ: hiện tượng “hết tác dụng” của thuốc vào giờ đi ngủ hoặc ban đêm), chứng trầm cảm và lo âu đi kèm, chứng tiểu đêm và các rối loạn giấc ngủ khác (xem sơ đồ 1). (Xem ‘Đánh giá và điều trị các yếu tố góp phần’ ở dưới).
- Đối với chứng mất ngủ kéo dài, cách tiếp cận tương tự như ở nhóm người cao tuổi nói chung. Liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ (CBT-I) được ưu tiên hơn dùng thuốc khi khả thi và hiệu quả; thuốc được chỉ định cho những bệnh nhân phù hợp. (Xem ‘Các liệu pháp không dùng thuốc’ ở dưới).
- Trong nhóm thuốc điều trị, chúng tôi đề xuất melatonin là liệu pháp đầu tay ở phần lớn bệnh nhân Parkinson (Khuyến cáo 2C). Thuốc nhìn chung an toàn, dung nạp tốt, và một số thử nghiệm quy mô nhỏ trên bệnh nhân Parkinson đã cho thấy hiệu quả. Các lựa chọn thay thế bao gồm doxepin liều thấp và, cần thận trọng khi dùng, eszopiclone hoặc zolpidem. Chúng tôi đề xuất không sử dụng các thuốc đối kháng thụ thể orexin kép do nguy cơ làm trầm trọng thêm rối loạn chức năng vùng dưới đồi ở bệnh nhân Parkinson (Khuyến cáo 2C). (Xem ‘Liệu pháp dược lý’ ở dưới).
Rối loạn hành vi giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM) (RBD)
- RBD rất phổ biến ở cả giai đoạn tiền lâm sàng lẫn giai đoạn toàn phát của bệnh Parkinson. Việc điều trị bao gồm thiết lập một môi trường ngủ an toàn và sử dụng melatonin hoặc clonazepam để ức chế các vận động trong giấc ngủ (xem sơ đồ 5). (Xem ‘Rối loạn hành vi giấc ngủ REM trong bệnh Parkinson’ ở dưới).
Hội chứng chân không yên (RLS)
- RLS rất phổ biến trong bệnh Parkinson, xuất hiện ở ít nhất 20% bệnh nhân, và thường gây gián đoạn quá trình khởi đầu giấc ngủ cũng như chất lượng cuộc sống (xem sơ đồ 6). Cần phân biệt RLS với tình trạng bồn chồn ở chân không tuân theo quy luật nhịp ngày đêm và với các triệu chứng của hiện tượng “hết tác dụng” thuốc. (Xem ‘Hội chứng chân không yên và rối loạn vận động chi định kỳ’ ở dưới).
Các rối loạn thở liên quan đến giấc ngủ
- Bệnh nhân Parkinson có thể có nguy cơ mắc chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) cao hơn so với dân số chung khi đã hiệu chỉnh theo chỉ số khối cơ thể (BMI). Đo đa ký giấc ngủ là phương pháp được ưu tiên để chẩn đoán xác định OSA. Kỹ thuật tầm soát ngưng thở khi ngủ tại nhà (HSAT) có thể có độ nhạy kém đối với OSA ở bệnh nhân Parkinson, và một kết quả âm tính cần được chỉ định tiếp tục đo đa ký giấc ngủ tại phòng khám. (Xem ‘Các rối loạn thở liên quan đến giấc ngủ’ ở dưới).
Buồn ngủ ban ngày quá mức (EDS)
- Các thuốc vận động dopamine là nguyên nhân quan trọng gây ra tình trạng buồn ngủ ban ngày quá mức ở bệnh nhân Parkinson và nên được giảm liều hoặc ngừng sử dụng khi có thể. Các rối loạn giấc ngủ khác cần được đánh giá và điều trị. (Xem ‘Đánh giá và điều trị ban đầu’ ở dưới).
- Đối với những bệnh nhân vẫn bị buồn ngủ ban ngày quá mức kéo dài mặc dù đã điều trị các yếu tố góp phần, chúng tôi đề xuất liệu pháp ánh sáng cường độ cao (Khuyến cáo 2C). Việc sử dụng thận trọng caffeine vào Ban ngày, hoặc điều trị bằng thuốc modafinil hoặc methylphenidate, có thể mang lại một số lợi ích khi các phương pháp không dùng thuốc thất bại.
